ميليونها ثروت باشد و از قرضى كه مىگيرد استفاده هاى زيادى كند كه يك قسمت از آن را به قرضدهنده مىدهد ( 1 ) . آيا ربا موجب ركود اقتصاد مىگردد ؟ : 2 . ركود اقتصاد ( 2 ) . برخى گفته‌اند كه قرضهاى ربوى موجب ركود اقتصاد مىشود و لذا از نظر اقتصادى مضر است . بحث درباره اين علت : اگر مقصود از ركود اقتصاد ، ركود سرمايه يعنى خارج شدن پول از جريان باشد چنان كه در ذخيره كردن است ، واضح است كه چنين نيست زيرا قرضگيرنده پول را به جريان مىاندازد . و اگر مقصود از ركود اقتصاد اين است كه ربا گيرنده خودش تنبل و مفتخوار بار مىآيد و سرمايه انسانى ( يعنى استعدادهاى طبيعى وى براى كاركردن ) راكد مىماند ، صحيح است ولى نقض مىشود به مستغلدارى و مضاربه و اين وجه همان است كه در روايت علل از حضرت رضا عليه السلام آمده است به عنوان ترك التجارات . اشكال بر اين تعليل : و ممكن است نقض مذكور را جواب بدهيم به اينكه در مستغلدارى و مضاربه تدبير و اصلاح مال بر عهده مالك است ( بايد چشمش مراقب مالش باشد ) ولو آنكه مباشرت عملى نداشته باشد ، بر خلاف نظام رباگيرى كه مالك در آنجا آسوده خاطر است كه اصل و فرع مالش براى وى ضمانت شده است . از نظر ما ، هم سرمايه مولَّد است و هم كار : ولى به هر حال اين وجه در نظر ما درست نيست . البته ما قبول داريم كه سرمايه دو نوع است ، يعنى آنچه از لحاظ اقتصادى موجب توليد مىشود دو چيز است : يكى ثروت و ديگرى سرمايه انسانى

--> ( 1 ) . * ( آيا تعليل روايات « لئلَّا يمتنع الناس من اصطناع المعروف » شامل رباى توليدى نيز مىشود ؟ ) * : ممكن است بگوييم تحريم ربا در قرضهاى توليدى ، حريم ربا در قرضهاى مصرفى است يعنى براى آنكه قرض مصرفى را به صورت قرض توليدى درنياورند ، اسلام ربا در مطلق قرض را تحريم كرده است . به علاوه اينكه اين تحريم در فراهم ساختن زمينه براى اصطناع معروف بسيار مؤثر است ، زيرا اگر دو نفر قرض بخواهند ، يكى قرض مصرفى و ديگرى قرض توليدى ، مسلماً انسان قرض توليدى با ربا را بر قرض مصرفى بىربا مقدم مىدارد و چون هميشه زمينه براى قرض توليدى فراهم است ، قرضالحسنه متروك خواهد شد . و نبايد نقض كرد به تجارت و مضاربه ، زيرا در آنها احتمال زيان هست و براى همه كس ميسر نيست كه خود تجارت كند يا عامل ايده آلى براى مضاربه به دست آورد . لذا صحيح است كه بگوييم تحريم ربا به طور مطلق براى فراهم آوردن زمينه اصطناع معروف است . ( 2 ) . ر . ك : ورقه هاى مطالب مربوط به ربا